Nadbużański Park Krajobrazowy rozciąga się wzdłuż doliny Bugu od Sterdyni do Popowa. Obejmuje także przyległe do doliny kompleksy leśne Puszczy Białej, Lasów Łochowskich oraz lasy rejonu Stoczka, Ceranowa i Sterdyni. W skład jego wchodzi prawie cały powiat wyszkowski z wyjątkiem Bagna Pulwy i terenów rolniczych na zachód od Wyszkowa i na południe od linii Zabrodzie-Choszczowa.

Park położony jest w północnej części województwa mazowieckiego na styku czterech dawnych województw: siedleckiego, łomżyńskiego, ciechanowskiego i ostrołęckiego. Powierzchnia całości wynosi 139 078 ha.

Nadbużański Park Krajobrazowy został utworzony celem ochrony unikalnych i pierwotnych cech doliny rzeki Bugu. Podstawowymi walorami są wysokie wartości przyrodnicze i krajoznawcze tego rejonu do których można zaliczyć:
• dobrze zachowany i zanikający już dzisiaj, rzadki w skali Europy naturalny charakter krajobrazu swobodnie meandrującej dużej nizinnej rzeki Bugu;
• duże zróżnicowanie i atrakcyjność przyrodnicza Bugu i jego doliny;
• wysoki stopień zachowania zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych a niski stopień przekształceń krajobrazu;
• duże nagromadzenie elementów etnograficznych, historycznych i kulturowych wynikających z położenia tego obszaru na pograniczu trzech regionów historyczno-kulturowych tj. Kurpi, Mazowsza i Podlasia.

Znaczenie ekologiczne NPK podkreślają:
• położenie na skrzyżowaniu podstawowych w skali kraju powiązań przyrodniczych, związanych ze środowiskiem wodnym jakie wyznaczaj ą doliny Bugu, Narwi i Wisły;
• bogactwo świata roślinnego i fauny składające się na ogromne zasoby polskie i zagraniczne informacji genetycznej, ingerencję przestrzenną NPK z regionem funkcjonalnym osłony ekologicznej kraju - Zielonymi Płucami Polski.

Walory historyczno-kulturowe podkreślają:
• położenie terenu na pograniczu trzech regionów historyczno-kulturowych Kurpi, Mazowsza i Podlasia,
• licznie występujące obiekty budownictwa zabytkowego, związki obszaru projektowanego Parku z wybitnymi postaciami Polskiej historii i kultury jak: Cyprian Kamil Norwid, Oskar Kolberg, Teofil Lenartowicz, Stefan Wyszyński, Melchior Wańkowicz,
• czynne ośrodki sztuki ludowej m. in. Rząśnik, Komorowe.

Wartości przyrodnicze Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego

Tereny przyrodnicze NPK należą do tych w Polsce które zachowały w znacznym stopniu naturalność układów przestrzenno-kraj obrazowych, z bogatą i zróżnicowaną szatą roślinną. Atrakcyjność przyrodniczo-kraj obrazowa Nadbużańskiego PK tworzą;
• rozległa dolina Bugu
• wysokie krawędzie erozyjne doliny Bugu z których rozciągają się dalekie panoramiczne widoki,
• wzniesienia wydmowe i zachowane partie moreny czołowej i wzgórza kemowe,
• głęboko wcięte doliny rzeczne.

Osią i najcenniejszą wartością NPK jest dolina Bugu. Występują tu bogate zbiorowiska roślinności wodnej, szuwarowej i bagiennej oraz ostoje bardzo ciekawej fauny.

Interesujące florystycznie i badawczo są także partie krawędziowe doliny Bugu, opanowane przez zbiorowiska murawowe z udziałem gatunków kserotermicznych. Znaczącym elementem krajobrazu projektowanego Parku są również tereny leśne stanowiące pozostałości dawnych kompleksów puszczańskich.

Naturalność, a jednocześnie specyfika układów przyrodniczych omawianego terenu przejawia się szczególnie w:
• dobrym stanem zachowania i dużą różnorodnością siedlisk doliny Bugu jednej z niewielu już chyba dużych rzek nizinnych o częściowej tylko regulacji koryta;
• obecnością dużych kompleksów leśnych stanowiących pozostałość dawnych, występujących tu puszcz. Rozciągają się one równoleżnikowo po prawej i lewej stronie Bugu oraz na lewym brzegu Narwi. Charakteryzują się małym stopniem rozdrobnienia i stosunkowo dużym udziałem drzewostanów starszych klas wieku:
• bogatą i zróżnicowaną szatą roślinną, obejmującą liczną grupę chronionych i rzadkich gatunków roślin oraz wiele rzadkich w skali regionu i Polski zbiorowisk roślinnych.

Zbiorowiska roślinne

W granicach Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego zidentyfikowano i określono przynależność systematyczną 118 zespołów i zbiorowisk roślinnych. Inwentarz zbiorowisk roślinnych parku stanowi 2/3 formacji roślinnych właściwych dla Polski niżowej. Na terenie parku, wśród zbiorowisk naturalnych i półnaturalnych, najliczniej reprezentowane są fitocenozy szuwarowe (26 jednostek) oraz wodne i nadwodne (21 jednostek). Dość bogata jest także lista zbiorowisk leśnych i zarostowych (17 zespołów). Grupa zbiorowisk synantropijnych liczy 27 jednostek, z czego 8 reprezentuje fitocenozy segetalne, a 11 ruderalne. Pozostałe 8 to zbiorowiska dywanowe i porębowe.

Wiele występujących w granicach projektowanego parku płatów zbiorowiska charakteryzuje się typową fizjonomią i strukturą oraz dużym bogactwem flory styczny m. Świadczy to o dobrym stanie zachowania szaty roślinnej i niewielkich jej przekształceniach. Podkreśleniem tego jest obecność grupy 18 zbiorowisk uznawanych za rzadkie w skali regionu lub ponadregionalnie. (tab. l).

Tabela l. Porównanie liczebności grup zbiorowisk roślinnych na obszarze Polski niżowej i NPK

Do zbiorowisk tych na terenie powiatu należą m.in.:
• zespół szuwarowy z halofilnym (słonoroślowym) sitowcem nadmorskim Scirpetum mańtimi (Br.-Bl. 1931) R.Tx. 1937 (nad Bugiem w Wyszkowie);
• subkontynentalny zespół mącznicy lekarskiej Arctostaphylo-Callunetum R. Tx. Et Prsg. 1940 występujący w dużych ilościach między Mostówką a Rybienkiem. Jego mniejsze płaty rozsiane są na całym terenie;
• nadrzeczne łęgi wierzbowo-topolowe Salici-Populetum (R. Tx. 1931) Meijer. Drees 1936 właściwe dolinom dużych rzek nizinnych, ginące na skutek ich regulacji rzeki.

Flora

Na terenie Nadbużańskiego Parku Krajobrazowego stwierdzono występowanie 1298 gatunków roślin. Reprezentują one następujące grupy systematyczne: grzyby wyższe, porosty, mchy, wątrobowce, paprocie, skrzypy, widłaki i rośliny nasienne (tab. 2).

Tabela 2. Liczebność poszczególnych grup systematycznych na obszarze NPK

Flora roślin naczyniowych liczny 9023 gatunki, co stanowi około 36% flory Polski (około 2500 gatunków i około 72% flory niżu środkowego (około 1250 gatunków). We florze Parku stwierdzono:
• 38 gatunków drzew;
• 59 gatunków krzewów i krzewinek;
• 3 gatunki pnączy;
• 548 gatunków roślin wieloletnich (bylin);
• 254 gatunki krótkotrwałe (roczne i dwuletnie).

Do najciekawszych gatunków we florze powiatu należy mącznica lekarska Aictostaphylos uva-ursi. Poza rezerwatem "Wrzosowisko mącznicowe na wydmach Lucynowsko-Mostowskich'' występuje także w dużych ilościach w lesie Fidest, koło Kamieńczyka, a w mniejszych ilościach w uroczysku Somianka, koło Długosiodła i Białego Błota. Z gatunków chronionych całkowicie które znajdują się w "Czerwonej Księdze Roślin Zagrożonych" w Polsce, na terenie powiatu występują: sasanka otwarta PulsatUla patens, turówka wonna Hierochloe odorata, goździk pyszny Dianthus superbus, kruszczyk błotny Epipactis pahistris. Tylko dwa pierwsze gatunki występują w większych ilościach na omawianym terenie. Niebiesko kwitnąca sasanka otwarta spotykana jest w lasach w północnej i północno-wschodniej części Puszczy Białej, w okolicach Długosiodła, Białego Błota i Poręby. Jest to gatunek kwitnący wczesną wiosną. Przyczyną narażenia jest głównie -zrywanie i wykopywanie przez "turystów". Drugim gatunkiem jest turówka wonna, która w ostatnim okresie nawet rozprzestrzenia się na łąkach nad Bugiem. Pozostałe dwa gatunki mają po jednym stanowisku. Goździk pyszny występuje tylko na bagnie Pulwy koło Porządzia, a kruszczyk błotny na łąkach w Wyszkowie - Zakręciu. Z gatunków zagrożonych na uwagę zasługuje także niebiesko-fioletowo kwitnący groszek błotny Lathyrus pahistris oraz selemica żyłowanej Cnidium dubium. Rosną one jeszcze dość często na łąkach i zaroślach nad Bugiem.

Z gatunków chronionych całkowicie warto także zwrócić uwagę na element borealny we florze powiatu. Reprezentuje go storczyk - tajęża jednostronna Goodyera repens oraz biało kwitnący zimoziół północny Linnaea borealis. Są to gatunki bardzo rzadkie w Polsce środkowej, osiągające nad Bugiem kraniec zasięgu. Oba gatunki występują w borach okolic Ochudna. Na łąkach jeszcze dość często zdarzają się mniejsze lub większe kępy storczyków, w tym kukułki szeroko l i sinej Dactylorhiza majalis. Liczące kilkaset okazów stanowisko stwierdzono na Skuszewnie w Wyszkowie.

W zaroślach nadbużańskich spotkać można osiągający ponad dwa metry, występujący tylko wzdłuż dużych rzek starca błotnego Senecio congestus oraz niebiesko kwitnący czosnek kątowy Alliumangulosum. Obydwa gatunki należą do bardzo rzadkich dla regionu.

Puszcza Biała, Nadbużański Park Krajobrazowy a także pozostałe tereny powiatu Wyszków to ogromne bogactwo unikalnych gatunków roślin. Na wyliczenie i omówienie ich nie wystarczy tutaj miejsca. Niektóre z nich występują bardzo częstych w lasach Puszczy Białej. Należą tu między innymi: widłak goździsty Lycopodium clavatum, widłak jałowcowaty Lycopodium annotinum, widlicz spłaszczony Diphasiastrum complanatum oraz pomocnik baldaszkowaty Chimaphila umbellata. Na starorzeczach częstymi są grzybień biały Nymphaea alba i grążel żółty Nuphar lute a. Niektóre z pozostałych występujących na terenie powiatu gatunków chronionych i rzadkich zostaną wymienione przy projektowanych rezerwatach przyrody. Tutaj jeszcze warto wymienić o widliczu (widłak) cyprysowatym Diphasiastrum tristachyum który występuje na kilku stanowiskach w lasach uroczyska Długosiodło. Gatunek ten aktualnie występuje w Polsce tylko na 20 stanowiskach.

PROJEKTOWANE REZERWATY PRZYRODY

l. Wrzosowisko mącznicowe na wydmach Lucynowsko-Mostowskich - rezerwat krajobrazowy.

Między Mostówką a Lucynowem na południe od Wyszkowa rozciąga się kompleks wydm. Jest on porośnięty wrzosowiskami, murawami psammofilnymi oraz różnymi postaciami fitocenoz borowych. Stwierdzono tu między innymi obecność 3 zespołów zbiorowisk wrzosowiskowych, dwóch zespołów zbiorowisk murawowych oraz 4 zespołów zbiorowisk borów sosnowych od boru suchego (chrobotkowego) do wilgotnego. Na wrzosowisku w dużych ilościach rośnie mącznica lekarska Arctostaphylos uva-ursi. Jest to gatunek objęty w Polsce ochroną całkowitą. W nowej ustawie o ochronie przyrody chronione są także siedliska wrzosowisk mącznicowych. W ostatnim okresie areał tego gatunku znacznie się kurczy. Stanowisko między Mostówką a Lucynowem należy do największych w Polsce.

We florze projektowanego rezerwatu liczącej około 350 gatunków roślin naczyniowych występuje 9 gatunków chronionych całkowicie, 8 gatunków chronionych częściowo oraz 29 gatunków traktowanych jako rzadkie regionalnie. Najważniejszym walorem projektowanego rezerwatu jest mącznica lekarska. Niektóre jej płaty często osiągają wielkość 100 a nawet 200 m2. W zestawieniu z żółto kwitnącym janowcem barwierskim Genista tinctoria stwarza to niepowtarzalne wrażenie. Ciekawie wyglądają także duże płaty chronionego całkowicie goździka piaskowego Dianthus arenańus (kwitnącego biało), wśród płożących się pędów jasnozielonej mącznicy. Na uwagę zasługują także bogate stanowiska także chronionego całkowicie storczyka - kukułki plamistej Dactylorhiza maculata.

Z gatunków objętych ochroną ścisłą występuje tu ponadto pomocnik baldaszkowy Chimaphila umbellata, widłak goździsty Lycopodium clavatum, rojnik pospolity Jovibarba sobolifera oraz 3 inne gatunki storczyków - kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis, kukułka krwista Dactylorhiza incarnata i podkolan biały Platanthera bifolia. Z gatunków objętych ochroną częściową w dużych ilościach występują tylko kocanki piaskowe Helichrysum arenarhim. Pozostałe 7 gatunków występuję nielicznie. Jest wśród nich:

centauria pospolita Centatirium erythraea, płucnica islandzka Cetraria islandica, konwalia majowa Convallaria majalis, goździk kropkowany Dianthus deltoides, kruszyna pospolita Frangula alnus, bagno zwyczajne Ledum pahistre, kalina koralowa Viburnum opulus. Z gatunków rzadkich na uwagę zasługuje obecność ginącej paproci - nerecznica grzebieniasta Dryopteris cristata, a także łyszczec baldachogronowy Gypsophila fastigiata i Jastrzębca łąkowego Hieracium caespitosum.

Wykształcone na wydmach koło Mostówki zbiorowiska roślinne tworzą całą serią sukcesyjną zbiorowisk: od pionierskiego zbiorowiska nieleśnego (murawy) do zbiorowiska klimaksowego - borów. Zachowanie takich układów ekologicznych jest czymś niepowtarzalnym. A tego typu obiekty występujące w bardzo zróżnicowanej rzeźbie terenu należą do bardzo rzadkich w skali kraju i Europy.

2. Fidest gm. Wyszków - rezerwat leśny.

Rezerwat o charakterze leśnym położony w uroczysku Fidest gm. Wyszków. Obejmuje on 10 oddziałów między wsiami Fidest i Tumanek w uroczysku Fidest w Nadl. Wyszków:
oddz. 10, 11, 16, 17, 19-21, 24-26. Dominującymi zbiorowiskami roślinnymi są olsy, łęgi i grądy. Małe powierzchnie zajmują także bory sosnowe. W mnie występuje trzy gatunki chronione całkowicie: widłak goździsty Lycopodium clavatum, pomocnik baldaszkowy Chimaphila umbellata, podkolan biały Platanthera bifolia, 5 gatunków chronionych częściowo kalina koralowa Viburnum opulus, kruszyna pospolita Frangula alnus, konwalia majowa Convallaria majalis, porzeczka czarna Ribes nigrum, kopytnik pospolity Asarum europaeum i 5 gatunków rzadkich regionalnie. Z gatunków rzadkich na uwagę zasługuje stanowisko cienistka (zachyłka) trójkątna Gymnocarpium dryopteris. Projektowany rezerwat to także ostoja zwierzyny. Spotkać tu można łosia, swoje żeremia mają bobry, a na śródleśnych łąkach słychać głosy żurawi.

3. Knurowiec gm. Brańszczyk - rezerwat krajobrazowy.

Projektowany rezerwat ma na celu ochronę stanowiska owocującego bluszczu pospolitego Hedera helix, położonego na NE od wsi Knurowiec. Stanowiska owocującego bluszczu są bardzo rzadkie w Polsce środkowej i środkowowschodniej. Przyczyną są jesienne i wiosenne przymrozki, które powodują przemarzanie wspinających się po drzewach pędów. Znajduje się on w oddz. 190, 191 i 217-220 uroczyska Kunrowiec Nadl. Wyszków-Jagieł. Zanotowano tam 32 okazy bluszczu wchodzącego na różne gatunki drzew: dęby, sosny, brzozy, graby i szakłak. 14 z nich to okazy owocujące. Można je rozpoznać po tym, że liście podkwiato stanowe są różne od liści wegetatywnych na pędzie. Na ochronę zasługują także stare ponad 100 letnie okazy sosny kołnierzykowatej Pinus sylvestris f. annulata. Obok grądów i łęgów z panującym bluszczem na terenie rezerwatu znajdują się zbiorowiska w^odne i nadwodne występujące w zarastającym stawie. We florze stwierdzono obecność 6 gatunków chronionych całkowicie, 8 gatunków chronionych częściowo i 7 gatunków traktowanych jako rzadkich. Do gatunków chronionych całkowicie, obok bluszczu, należy również kwitnący różowo krzew wczesnowiosenny - wawrzynek wdlczełyko Daphne mezereum. Zakwita on już w marcu, często przy leżącym jeszcze śniegu. Na terenie projektowanego rezerwatu występują 4 gatunki storczyków - kruszczyk szerokolistny Epipactis helleborine (którego stwierdzono ponad 100 okazów), oraz znacznie rzadsze: podkolan biały Platanthera bifolia, listera jajowata Listera ovata i gnieźnik leśny Neottia nidus-avis. Z gatunków objętych

ochroną częściową na uwagę zasługuje porzeczka czarna Ribes nigrum oraz występujący w dużych ilościach kopytnik pospolity Asarum europaeum. Z gatunków rzadkich warto podkreślić obecność wczesnowiosennej kwitnącej fioletowo kokoryczy pełnej Corydalis solida oraz bardzo rzadkiego na Nizinie Polski gatunku paproci zachyłki oszczepowatej

Phegopteris connectiiis.

4. Dąbrowy koło Trzcianki gm. Brańszczyk - rezerwat leśny

Projektowany rezerwat znajduje się na północ od Trzcianki w oddz. 174 (pododdz. a, b, c, d. e i f) i oddz. 200a Nadl. Wyszków-Jegiel. Występuje tam widny las liściasty, a skład gatunkowy runa świadczy że wykształca się tu dąbrowa świetlista PotentiUo albae-Qnercetum. W runie stwierdzono obecność 3 gatunków chronionych całkowicie, 6 gatunków chronionych częściowo i 9 gatunków rzadkich. Na uwagę zasługuje chroniony całkowicie gatunek górski - pluskwica europejska Cimicifuga europaea. Owocostany jej pachną pluskawami. Występuje tu także jedyna w Polsce gatunek lilii - lilia złotogłów Lilium martagon. Z gatunków chronionych częściowo zwraca uwagę kwitnących wczesną wiosną przylaszczka pospolita Hepatica nobilis i kwitnący latem miodownik melisowaty Melittis melissophyllum o biało-różowych dużych kwiatach. Kwiaty miodownika chętnie odwiedzają pszczoły. W projektowanym rezerwacie rośnie także pachnąca kumaryną turówka leśna Hierochloe australis (żubrówka). Z gatunków rzadkich warto wymienić biało kwitnący pięciornik biały PotentUla alba oraz wczesnowiosenną miodunkę wąskolistną Pidmonaria angustifolia. Oba te gatunki są rzadkimi na Mazowszu i Podlasiu.

POMNIKI PRZYRODY

Powierzchniowy pomnik przyrody

Proponuje się utworzenie powierzchniowego pomnika przyrody dla ochrony stanowiska paprotki zwyczajnej Polypodium vulgare. Rośnie ona w ogromnych ilościach w uroczysku Somianka gm. Somianka w Nadl. Wyszków-Leszczydół. Jej siedliskiem jest wierzchowina i pobocze rowu melioracyjnego w oddz. 222 i 228 uroczyska. Długość rowu wynosi około 1000 m2, szerokości 2,5 m i głębokości około 2,5 m. W roku 1998 naliczono tam 31 różnej wielkości kęp paprotki zwyczajnej w większości po wschodniej stronie wykopu. Największe kępy osiągały rozmiary do kilkunastu metrów kwadratowych. W roku 1998 stwierdzono tam ponad 2500 pędów paprotki w tym około 1500 pędów zarodnikuj ących.

Istniejące i projektowane pomniki przyrody

Na terenie powiatu Wyszków znajduje się wiele starych drzew. Niektóre z nich po wykonaniu dokładnych pomiarów mogą być uznane za pomniki przyrody. Niektóre z nich są już objęte ochroną pomnikową. Dotyczy to między innymi ponad 200 letniego dębu w uroczysku Fidest oraz dębu Jana z 1471 roku koło Długosiodła. Między innymi pomnikami powinny stać się wszystkie egzemplarze sosny kołnierzykowatej Pinus syhestris f. annulata rosnącej na terenie powiatu. Wiele z nich znajduje się na terenie projektowanego rezerwatu Knurowiec, inne egzemplarze dotychczas stwierdzone znajdują więc w oddz. 137 Nadl. Wyszków^-Lesczydół koło miejscowości Ochudno.W oddz. 211 ur. Knurowiec znajdują się 3 dęby o pierśnicach - 4,52; 4,23; i 3,70 m a w oddz. 219 dąb o pierśnicy 3,85 m. W oddz. 238 tego uroczyska rosną 2 stare lipy o pierśnicy 3,15 cm i 2,85 m. Stare pomnikowe drzewa na terenie powiatu występują jeszcze dość często. Istniejące i projektowane pomniki i rezerwaty przyrody przedstawione są na mapie nr l.

dr. Marek Tadeusz Ciosek, Akademia Podlaska w Siedlcach na podstawie badań własnych.
Materiał udostępniony przez Starostwo Powiatowe w Wyszkowie.

(powrót do "Zasobów środowiska")